Rozporządzenie EUDR (2023/1115) zmienia sposób, w jaki importer musi patrzeć na swój łańcuch dostaw. Do tej pory wystarczyło wiedzieć, od kogo kupujesz. Teraz trzeba wiedzieć, z jakiej działki pochodzi surowiec — i umieć to udowodnić.
Dla kakao oznacza to konkretną pracę operacyjną, którą warto rozłożyć na etapy.
Czego właściwie wymaga rozporządzenie
Trzy warunki muszą być spełnione łącznie. Produkt musi być:
- wolny od wylesiania — wyprodukowany na gruntach, które nie zostały wylesione po dacie granicznej,
- wyprodukowany zgodnie z prawem kraju pochodzenia — co obejmuje prawa do gruntu, prawo pracy, prawa ludności rdzennej, przepisy podatkowe i celne,
- objęty oświadczeniem o due diligence złożonym przed wprowadzeniem na rynek UE.
Trzeci punkt jest formalnością. Pierwsze dwa to realna praca.
Krok 1: ustal, gdzie kończy się Twój łańcuch
Kakao rzadko trafia do UE bezpośrednio od rolnika. Typowa ścieżka to: gospodarstwo → skupujący lokalny → kooperatywa → eksporter → importer UE. Każde ogniwo to potencjalna utrata informacji o pochodzeniu.
Zacznij od zmapowania własnego łańcucha wstecz. W praktyce najczęstszy problem nie polega na tym, że dostawca odmawia danych — tylko na tym, że sam ich nie ma, bo skupuje od kilkuset drobnych producentów bez ewidencji działek.
To ustalenie determinuje wszystko dalej. Jeśli dostawca nie prowadzi identyfikowalności do poziomu działki, żadna klauzula w umowie tego nie zastąpi.
Krok 2: geolokalizacja działek
Rozporządzenie wymaga współrzędnych geograficznych wszystkich działek, na których wyprodukowano surowiec. Dla małych gospodarstw dopuszczalny jest punkt, dla większych — poligon.
Praktyczne konsekwencje:
- Zbieranie danych to projekt terenowy, nie korespondencja. Ktoś musi fizycznie odwiedzić gospodarstwa z aplikacją GPS albo skorzystać z istniejącej ewidencji kooperatywy.
- Dane muszą być aktualizowane. Rolnik, który w kolejnym sezonie dokupi hektar, wprowadza do Twojego łańcucha działkę spoza rejestru.
- Jakość danych bywa problemem. Punkty wskazujące środek wsi zamiast pola, duplikaty współrzędnych między gospodarstwami, punkty w środku jeziora — to typowe znaleziska przy pierwszej weryfikacji.
Zaplanuj etap kontroli jakości danych geolokalizacyjnych. Bez niego zbudujesz oświadczenie na danych, które nie wytrzymają pierwszej kontroli.
Krok 3: ocena ryzyka
Mając działki, sprawdzasz je względem danych o pokryciu leśnym. Ocena ryzyka uwzględnia m.in. poziom ryzyka przypisany krajowi lub regionowi pochodzenia, obecność lasów w okolicy, złożoność łańcucha dostaw oraz wiarygodność informacji od dostawcy.
Wynikiem jest kwalifikacja: ryzyko znikome albo nieznikome. Przy ryzyku nieznikomym przechodzisz do kroku czwartego.
Krok 4: ograniczanie ryzyka
To najczęściej pomijany element. Jeśli ocena wykazała ryzyko, nie możesz po prostu złożyć oświadczenia — musisz podjąć działania: zebrać dodatkowe dokumenty, zlecić niezależny audyt, przeprowadzić badania terenowe albo wykluczyć konkretne działki z dostaw.
Dopiero gdy działania obniżą ryzyko do znikomego, produkt może trafić na rynek UE.
Krok 5: oświadczenie i archiwizacja
Oświadczenie o due diligence składa się w systemie informatycznym Komisji przed wprowadzeniem produktu na rynek. Dokumentację trzeba przechowywać przez okres wskazany w rozporządzeniu i udostępnić na żądanie organu.
Oświadczenie jest deklaracją, za którą odpowiada podmiot je składający. Nie jest potwierdzeniem, że ktoś sprawdził Twoje dane — jest oświadczeniem, że Ty je sprawdziłeś.
Najczęstsze błędy
Traktowanie EUDR jako zadania dla działu zakupów. Wymaga współpracy zakupów, jakości, prawnego i IT. Sama umowa z dostawcą niczego nie załatwia.
Poleganie na certyfikacji. Certyfikaty zrównoważonego rozwoju mogą wspierać ocenę ryzyka, ale nie zastępują obowiązku due diligence. Rozporządzenie nie uznaje żadnego certyfikatu za automatyczne spełnienie wymagań.
Start na miesiąc przed terminem. Zbudowanie identyfikowalności do poziomu działki w rozproszonym łańcuchu kakaowym to kwestia kwartałów, nie tygodni.
Pominięcie legalności produkcji. Warunek zgodności z prawem kraju pochodzenia bywa trudniejszy niż sam brak wylesiania — obejmuje prawa do gruntu, które w wielu regionach produkcji kakao są nieuregulowane.
Stan prawny na dzień publikacji. Terminy stosowania EUDR były przedmiotem zmian legislacyjnych — przed podjęciem decyzji operacyjnych zweryfikuj aktualny harmonogram i wytyczne Komisji. Ten materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.